Hoe is kleur ontstaan? Wat betekent kleur in de natuur? Over dit soort vragen ging de lezing van Casper van der Kooi en zo’n 70 toehoorders zaten ademloos te luisteren naar zijn boeiende verhaal.
Eerst maar de geschiedenis in: Pas aan het einde van het Krijt (100 miljoen jaar geleden) ontstond er een enorme diversiteit in bloemen en bloemkleuren. Charles Darwin noemde het schijnbaar plotselinge ontstaan van die grote hoeveelheid bloemdragende planten een ‘abominable mystery’ (vreselijk mysterie). Tegelijk met de bloemkleur evolueerde ook het kleurenzien. Kleur is geen kenmerk, maar een waarneming: het licht wordt weerkaatst in de bloem en de pigmenten filteren dit gebroken licht. Hierdoor ontstaat kleur. Naast de evolutie van bloemdragende planten nam ook de diversiteit in insecten enorm toe in het Krijt. Insecten (waarvan velen bloembestuivers zijn) zien andere golflengtes dan wij. Een bij bijvoorbeeld ziet niet de kleur rood, maar wel ultraviolet licht.
Klaproos
Een van de weinige echt rode bloemen is de klaproos. Casper van der Kooi is erdoor gefascineerd. Hoe kan een bloem met zulke fragiele blaadjes (100 μm dun = 1/10 van een mm) zo sterk gepigmenteerd zijn? Hij gebruikt technieken als microscopie en spectroscopie om te begrijpen hoe bloemen hun kleuren krijgen. Zo ontdekte hij dat het rode bloemblaadje weerkaatsende celwanden heeft: tussen de cellagen zitten luchtholtes, die helpen om de reflectie van de bloem te vergroten. Maar waarom is de klaproos rood, terwijl zijn bestuiver (de bij) geen rood ziet? Er volgt een heel verhaal over onderzoek in Griekenland. De klaproos komt van oorsprong uit het Midden-Oosten. Daar wordt hij helemaal niet bestoven door bijen, maar door een bepaald soort daar levende kever, die wèl rood ziet. Bij de opmars van de klaproos naar West-Europa paste hij zich aan en voegde naast de kleur rood ook UV-licht aan zijn bloemblaadjes toe. Wij mensen zien dat niet, maar de bijen wèl. Bloemen passen hun kleuren dus langzamerhand aan, zodat ze zo goed mogelijk zichtbaar zijn voor hun bestuiver.
Toch nóg maar weer een vraag: is de kever dan liever voor de plant? Want waarom ontwikkelt de klaproos in het Midden-Oosten niet óók UV-licht, zodat hij twee soorten bestuivers krijgt? Uit onderzoek blijkt dat de bevruchting via kevers meer zaad oplevert, dan via bijen. Er is daar dus geen enkele reden voor de klaproos om bijen aan te trekken.
Boterbloem
De bloemblaadjes van de boterbloem glanzen enorm. Ook naar glans doet Casper van der Kooi onderzoek. Die glans ontstaat doordat zijn cellen glad zijn en er een optische dunne film op ligt, een soort zeepbel (die heeft in zonlicht ook allerlei kleurtjes). Die dunne laagjes met verschillende structuren (afwisselend met en zonder luchtholtes eronder) geeft de bloem zijn glanseffect. Ook bij sommige vlinders zie je glanseffecten. Zij hebben schubjes op hun vleugels, die afwisselend vlak en gekromd zijn en als een spiegel weerkaatsen.
Er zit een paradox aan het hebben van glans voor planten en insecten. Van veraf bekeken verhoogt glans hun zichtbaarheid en aantrekkingskracht, maar van dichtbij bekeken ondermijnt glans het onderscheidend vermogen van diegene die ze willen aantrekken.
Orchidee
De meest ongewone bloemen vind je bij de orchideeën, schrijft Casper in zijn kinderboek “De plant die aan land kroop”. Sommige orchideeën ruiken, voelen en zien er met hun vorm en kleuren uit als het vrouwtjes-insect waarmee het mannetje wil paren. Casper van der Kooi laat een fascinerend en hilarisch filmpje zien van David Attenborough, waarin een mannetjeswesp zonder scrupules een wachtend vrouwtje passeert en verliefd naar de bloem van een hamer-orchidee vliegt. Terwijl hij denkt op een vrouwtje neer te strijken en haar omklemt, zwaait de onderlip van de orchidee als een hamer het mannetje naar de helmknop, waardoor de wesp stuifmeelklontjes op zijn rug krijgt. Hardleers als de mannetjeswesp is, volgt bij een volgende hamerorchidee hetzelfde procedé en belanden de stuifmeelklontjes op de stempel, waardoor bevruchting plaats kan vinden.
Met dit soort bizarre voorbeelden van planten en hun evolutie betoverde Casper van de Kooi zijn toehoorders in deze sprankelende lezing. Na de lezing was er gelegenheid om enkele vragen te stellen. En zodoende weten wij, toehoorders, nu ook hoe je een vlieg kunt misleiden en vangen: hij deed het met humor voor. Volgende keer dus maar zelf komen…
Het filmpje van de wesp en de hamerorchidee kun je hier bekijken. AANBEVOLEN!
Irmgard Ballast (op basis van de aantekeningen van Lutsia Kors)
